Home sweet home ? (Thuis)hechtenis onder elektronisch toezicht

De overbevolking van de gevangenissen is een hardnekkig vraagstuk dat onze opeenvolgende regeringen uitdaagt om alternatieven te overwegen. Met de wet van 27 december 2012(1) beoogt de wetgever dit probleem aan te pakken door de instroom van de gevangenis te verminderen. Meer bepaald voorziet deze wet in de mogelijkheid om een aanhoudingsbevel te verlenen in de vorm van (thuis)hechtenis(2) onder elektronisch toezicht met GPS. Op die manier wordt het mogelijk dat iemand die in voorlopige hechtenis wordt genomen, niet noodzakelijk naar de gevangenis wordt gestuurd.

De voorlopige hechtenis regelt de vrijheidsberoving van iemand die wordt verdacht van het plegen van een strafbaar feit maar die hieraan nog niet schuldig werd verklaard door een definitieve rechterlijke uitspraak.(3) Het is bijgevolg een precair statuut aangezien men nog steeds geacht wordt onschuldig te zijn. De voorlopige hechtenis mag dan ook maar zeer restrictief worden toegepast. In de praktijk blijkt evenwel dat het aandeel van personen dat zich in voorlopige hechtenis bevindt, schommelt tussen 35 % en 40 % van de totale gevangenispopulatie.

Met de wet van 27 december 2012 wenst de wetgever dit percentage terug te schroeven. De wettelijke basis voor het systeem wordt in de Wet op de voorlopige hechtenis voorzien. De verdere uitwerking dient te worden vastgelegd in een Koninklijk Besluit. Ook de inwerkingtreding van deze nieuwigheid dient nog te worden bepaald, met als uiterste datum 1 januari 2014.

De bedoeling van de hechtenis onder elektronisch toezicht bestaat in het opvolgen van verdachten via een enkelband met GPS. In principe mag de verdachte de woning of de instelling waar hij verblijft niet verlaten. Het blijft bijgevolg een vorm van hechtenis (en geen vrijheid onder voorwaarden).(4) De verdachte zit dan wel niet in de gevangenis, hij is wel van zijn vrijheid beroofd. Net zoals personen die zich effectief in de gevangenis bevinden, kan de verdachte die onder dit systeem van hechtenis onder elektronisch toezicht valt, niet gaan werken. Via de GPS-technologie kan permanent gecontroleerd worden of hij op het bepaalde adres verblijft. De fundamentele bedoeling van deze vorm van vrijheidsberoving ligt bijgevolg niet in de reïntegratie in de maatschappij, doch betreft de beveiliging van de samenleving. Alleen verplaatsingen in het kader van het gerechtelijk onderzoek zijn toegestaan.

De onderzoeksrechter kan daarenboven beperkingen opleggen, zoals een verbod om persoonlijk contact te hebben met bepaalde personen. Ook briefwisseling en telefonisch of elektronisch contact met bepaalde personen kunnen verboden worden. Al rijst de vraag naar een effectieve controle hiervan in de praktijk. In de parlementaire voorbereiding werd dit heikel punt tevens onderstreept. De onderzoeksrechter zou deze controle enkel kunnen uitvoeren op basis van "aanwijzingen of aangiften die doen vermoeden dat de betrokkene dit verbod niet in acht heeft genomen".(5)

De wetgever heeft tevens voorzien in een soepele overstap van het regime van (thuis)hechtenis onder elektronisch toezicht naar het gevangenisregime. De onderzoeksrechter kan, ambtshalve of op vordering van het openbaar ministerie, in elke stand van het geding beslissen om het aanhoudingsmandaat verder uit te voeren in de gevangenis. Dit is met name het geval wanneer de verdachte de proceshandelingen niet bijwoont, de standaardinstructies en regels van de thuishechtenis niet naleeft, de opgelegde beperkingen overtreedt of wanneer er zich nieuwe elementen voordoen die de opsluiting in de gevangenis noodzakelijk maken. Tegen de beschikking van de onderzoeksrechter staat geen rechtsmiddel open. In voorkomend geval, zullen de termijnen waarbinnen de onderzoeksgerechten over de handhaving van de voorlopige hechtenis moeten oordelen gewoon verder lopen.

Of deze nieuwe maatregel een daadwerkelijke impact zal hebben op de omvang van de gevangenispopulatie is de vraag.(6) Voor de betrokkenen die voor het nieuwe systeem in aanmerking zullen komen, zal de detentieschade wel grotendeels vermeden kunnen worden, althans in de fase voorafgaand aan de strafrechtelijke uitspraak.

(1) Wet van 27 december 2012 houdende diverse bepalingen betreffende justitie, BS 31 januari 2013.
(2) De term "thuishechtenis" is misleidend aangezien deze de indruk geeft dat die hechtenisvorm steeds op het domicilieadres van de verdachte moet worden uitgevoerd. Een afkickcentrum voor drugverslaafden, of een gesloten centrum voor illegaal in ons land verblijvende verdachten is ook denkbaar (Parl. St. Kamer 2012-13, nr. 53-2429/006, 26). De wet spreekt bijgevolg van "hechtenis onder elektronisch toezicht".
(3) Naast de voorlopige hechtenis kan de verdachte ook worden vrijgelaten onder voorwaarden. Dit betekent dat de verdachte niet in hechtenis wordt genomen indien deze zich houdt aan de door de rechter strikt opgelegde voorwaarden of een borgsom betaalt. Deze maatregel kan worden bevolen in alle gevallen waarin de voorlopige hechtenis kan worden bevolen of gehandhaafd en is onderworpen aan dezelfde motiveringsplicht.
(4) De wet van 13 maart 1973 betreffende de vergoeding voor onwerkzame voorlopige hechtenis (BS 14 augustus 1990) is eveneens op de hechtenis onder elektronisch toezicht.
(5) Parl. St. Kamer 2012-13, nr. 53-2429/006, 33.
(6) Volgens een studie van het NICC valt dit te betwijfelen (Parl. St. Kamer 2012-13, nr. 53-2429/006, 17).

Lore Gyselaers,
advocaat