Oudermoord strafrechtelijk en erfrechtelijk onder de loep

"Vader, moeder zult gij eren"

De stap om te doden is een grote. Dat geldt des te meer voor het doden van je ouders. Het gaat immers niet om een daad van een onbekende, lukraak, waarbij men de pech had zich op de verkeerde plaats op het verkeerde moment te bevinden. Het gaat om een welgerichte daad door je eigen vlees en bloed; een daad die m.a.w. de familiale waarden op haar grondvesten doet daveren.

Alhoewel een dergelijke misdaad menig auteur heeft gefascineerd – denk aan de mythe van Oedipus van Sophocles, het verhaal van de gebroeders Karamazov van Dostojevski en in zekere zin Hamlet van Shakespeare –, komt oudermoord in de realiteit weinig voor. Dubbele oudermoord nog minder. Volgens de statistieken betreft het slechts enkele percenten van het totaal aantal moorden. In de meeste gevallen gaat het daarbij om jeugdige daders, die het vaker op vader dan op moeder gemunt hebben.

Ondanks het relatief zeldzaam karakter van deze misdaad, was het assisenhof het afgelopen jaar tweemaal getuige van oudermoord. Eind 2010 vond in Brussel het proces plaats van de zogenaamde marollenmoord. In mei 2011 was het Hof van Assisen van Tongeren het schouwtoneel voor de dubbele oudermoord in de zaak Loodts. Ons kantoor mocht het van dichtbij meemaken, aan de zijde van een deel van de burgerlijke partijen. De perfecte gelegenheid dus om deze specifieke variant van moord onder de loep te nemen.

Oudermoord wordt strafbaar gesteld door artikel 395 Sw.: "Doodslag op de vader, de moeder of andere bloedverwanten in de opgaande lijn wordt oudermoord genoemd en wordt gestraft met (levenslange opsluiting)". Alhoewel er algemeen sprake is van "moord", springt meteen in het oog dat het hoofdbestanddeel van moord, met name voorbedachte rade, niet vereist is. Oudermoord wordt strafbaar gesteld met de zwaarste straf, levenslange opsluiting, ook al is er geen voorbedachte rade. De wetgever is bijgevolg van oordeel dat oudermoord bijzonder ernstig is. Niet alleen heeft men geen eerbied voor andermans leven, men miskent het leven van zijn naasten, zijn verwanten. De graad van verwantschap wordt aldus beschouwd als een verzwarende omstandigheid van de doodslag.

In concreto zijn drie voorwaarden vereist opdat men strafbaar kan zijn als oudermoordenaar: vooreerst moet men een doodslag gepleegd hebben, dit wil zeggen dat men gedood heeft met het oogmerk om te doden. Vervolgens dient het slachtoffer een bloedverwant te zijn in opgaande lijn. Artikel 395 Sw. is bijgevolg ook van toepassing op het doden van zijn grootouders. Ten slotte is vereist dat de dader de familieband met het slachtoffer kende. Oedipus, die in de Griekse mythe van Sophocles niet wist dat de vreemdeling die zijn pad kruiste en die hij na een schermutseling om het leven bracht, zijn vader was, zou onder toepassing van ons Strafwetboek de dans ontspringen voor oudermoord.

Wat de bestraffing betreft, stelt ons Strafwetboek deze misdaad strafbaar met de maximumstraf, levenslange opsluiting. Deze straf wordt slechts eenmaal opgelegd ook al heeft men, ingeval van dubbele oudermoord, zijn beide ouders gedood.
Ten tijde van de Code Napoleon van 1810 was de doodstraf voorzien. Daarnaast, om de zwaarwichtigheid van deze misdaad extra in de verf te zetten en als ware het om de bloedband door te snijden, werd voorafgaand aan het doodsvonnis de rechterpols van de dader afgehakt. In het Romeins Recht is de symboliek achter de bestraffing van 'parricidium' nog meer treffend. Zo werd degene die zich schuldig had gemaakt aan een dergelijke misdaad eerst met tuchtroeden gegeseld en daarna in een leren zak genaaid. Op die manier werd de vadermoordenaar als het ware teruggebracht in de baarmoeder om "ontboren" te worden. Zo geboren worden al een zware strijd is, is ontboren worden nog een zwaardere strijd. In de zak werden vervolgens een hond, een haan, een adder en een aap gestoken. Deze onfortuinlijke dieren werden zorgvuldig gekozen. De hond werd beschouwd als het meest slaafse en verachtelijke dier. Samen met de haan (wekker) staat de hond (bewaker) symbool als hoeder van huis en haard; omdat zij de vader niet hebben kunnen behoeden, nemen zij bij de moordenaar hun plaats in. De slang vertegenwoordigt het mannelijke principe dat zowel kan doden als leven schenken. De aap staat symbool als de goddelijke parodie op de mens. Samen met de dader werden de dieren in een dichtgenaaide zak in de Tiber gegooid. Op die manier werd de vadermoordenaar ontdaan van alle elementen die de wereld leven schenken: aarde, lucht, water en zelfs zonlicht, totdat hij door de zee werd verzwolgen.

Een dergelijke, letterlijk 'beestachtige' bestraffing levert vandaag slechts een interessante anekdote op, doch geeft treffend de gedachte weer dat bovenop de zwaarste straf extra leed toegevoegd diende te worden. In ons actueel en beduidend humaner systeem beperkt een extra leedtoevoeging zich tot het erfrechtelijk vlak.

Op erfrechtelijk vlak bepaalt artikel 727, 1° BW dat degene die veroordeeld is om de overledene te hebben gedood of om te hebben gepoogd hem te doden, onwaardig is om te erven en, als zodanig van de erfenissen uitgesloten is.

Volgens de meerderheid van rechtspraak en rechtsleer dient men evenwel niet noodzakelijk veroordeeld te zijn tot een straf om erfrechtelijk onwaardig verklaard te worden. Het volstaat dat men schuldig is verklaard voor doodslag of poging tot doodslag. Zo oordeelde het Hof van Cassatie in een arrest van 20 december 1945 dat degene die een opzettelijke doodslag pleegt op zijn moeder tevens onwaardig is om van deze laatste te erven, ook al werd door de Raadkamer de internering en dus geen straf uitgesproken. Hetzelfde geldt ingeval van een beveiligingsmaatregel ten aanzien van een minderjarige wanneer de schuld bewezen werd verklaard.

Anderzijds, wanneer de dader kan genieten van de schulduitsluitingsgrond overeenkomstig artikel 71 Sw. – wanneer hij krankzinnig was op het moment van de feiten of de feiten gepleegd heeft onder een onweerstaanbare drang – en hij bijgevolg dient te worden vrijgesproken nu hij zich niet meer in die toestand bevindt, blijft hij waardig om te erven.


Lore GYSELAERS
Advocaat